Dział Rekrutacji na Studia

Collegium Novum
ul. Gołębia 24, pok. 19
31-007 Kraków

tel.: +48 12 663 14 01
tel.: +48 12 663 14 08
tel.: +48 12 663 14 41
tel.: +48 12 663 14 81
fax: +48 12 663 14 34

Pracujemy:
poniedziałek 10:00-16:00
wtorek-piątek 8:00-16:00

Skontaktuj się z nami!
rekrutacja@uj.edu.pl

Poniżej opisane zostały tylko niektóre spośród wielu programów studiów prowadzonych w Uniwersytecie Jagiellońskim – pełną ofertę można znaleźć na stronie www.erk.uj.edu.pl.

Kognitywistyka - poznać, wiedzieć, spostrzegać

Czym jest kognitywistyka?

Kognitywistyka to studia o chyba najtrudniejszej do rozszyfrowania nazwie. Na liście kierunków wyróżnia się tym, że na pierwszy rzut oka trudno ją przypisać do konkretnej dziedziny nauk, nie ma takiego zawodu jak kognitywista, a informacja o tym, że kierunek ten jest nauczany na Wydziale Filozoficznym budzi często zdziwienie. Od kandydatów często pada pytanie „czego można się na tych studiach nauczyć?". Wszystkie te niewiadome i wątpliwości biorą się być może stąd, że kognitywistyka jako samodzielna nauka wyodrębniła się stosunkowo niedawno, bo dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku. Od roku 2010 kierunek ten można studiować w UJ na studiach pierwszego stopnia a od 2013 również na studiach drugiego stopnia.

Słowo kognitywistyka (ang. cognitive science) pochodzi od łacińskiego cognoscere – poznać, wiedzieć, spostrzegać. Jako odrębna nauka kognitywistyka powstała dzięki zbliżaniu się do siebie badań w takich dyscyplinach jak: filozofia, antropologia biologiczna, psychologia, neuronauki, językoznawstwo oraz sztuczna inteligencja.

Rozwój ten zaczął się od powstania interdyscyplinarnych programów badawczych i doprowadził do utworzenia centrów do badań eksperymentalnych. Pojawiły się kierunki studiów kognitywistycznych – najpierw w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii, a następnie w innych państwach.

Kognitywistyka zajmuje się badaniem procesów poznawczych (kognitywnych) oraz leżących u ich podstaw fizykalnych zjawisk, wychodząc z założenia, że zjawiska kognitywne można traktować jako procesy obliczalne. Tym samym otwierają się przed nią nowe pola badań, obejmujące systemy biologiczne (zwierzęta, ludzie) i techniczne (sztuczne inteligencje). Charakterystyczną cechą systemów kognitywnych jest szeroko rozumiana zdolność do dopasowania się do otoczenia. Nie jest ona przy tym wzorowana jedynie na trwałych sprzężeniach typu bodziec-reakcja, jak to ma miejsce np. w prostych organizmach biologicznych. Kognitywistę interesują poznawcze procesy przetwarzania informacji, prowadzące do modyfikacji dostosowania się do otoczenia.

Poznanie, świadomość, emocje, iluzje, język

W centrum badań kognitywistycznych stoi człowiek z jego zdolnościami poznawczymi. Są one szczególnego rodzaju, jeśli porównać je ze zdolnościami poznawczymi innych organizmów żywych lub maszyn liczących. Zdaniem filozofa Johna Searle'a zdolności tych nie wyjaśni się za pomocą metod obliczalnych. Nauka o nich musi się bowiem odnosić do świadomości, co radykalnie poszerza pole badań kognitywistycznych.

W analizach zjawiska świadomego spostrzegania wykorzystuje się chociażby wizualne iluzje, badania których pozwalają określić związek pomiędzy wrażeniem zmysłowym, a fizykalnymi zdarzeniami przyjmowania i przetwarzania bodźców.

Oprócz zdolności do przyjmowania bodźców oraz do ich dalszego przetwarzania posiadamy emocje – uczucia, odczucia. Zazwyczaj oddzielano je od pojęciowego poznania, a zależność pomiędzy emocjami a poznaniem widziano w historii nauki najczęściej poprzez pryzmat zaburzeń poznania (np. w stanach depresyjnych czy lękowych). W kognitywistyce odchodzi się od tego spojrzenia, pytając o pozytywne wpływy uczuć na procesy poznawcze oraz o wpływy procesów poznawczych na uczucia.

Jak to się dzieje, że każdego dnia ciągle na nowo potrafimy przetworzyć niezliczone informacje i odpowiednio na nie reagować? Pytanie to należy do zakresu kognitywnego językoznawstwa, przyjmującego, że w naszych mózgach występuje pewien rodzaj sieci, odnoszącej informacje wzajemnie do siebie. Dzięki niej potrafimy się przygotować na nowe sytuacje, niwelować wzajemne dystanse we wzajemnej komunikacji. Kognitywni językoznawcy badają niewiarygodną ruchliwość owych sieci.

Interdyscyplinarność kognitywistyki

Badanie ludzkiego poznania – tzn. wyższych funkcji naszego umysłu oraz jego biologicznych podstaw – jest z jednej strony zakorzenione w filozoficznej i psychologicznej tradycji, a z drugiej strony jest wysoce aktualnym tematem we współczesnych naukach – i to zarówno w neuronaukach, jak i w naukach o sztucznej inteligencji. Stąd zadawane przez kognitywistykę pytania mają złożoną naturę, stawiającą pojedyncze dyscypliny naukowe przed zbyt dużymi wymaganiami. Odpowiedzi na te pytania można uzyskać jedynie dzięki badaniom interdyscyplinarnym oraz otwarciu się na metodologiczną różnorodność.

Przykładami interdyscyplinarnego podejścia mogą być próby rozwiązania tzw. problemu umysł-ciało, czyli zależności między procesami mentalnymi a procesami neuronalnymi. Z jednej strony kognitywista pyta np., co to właściwie znaczy, że jeden z organów mózgu – wzgórze – jest nazywany bramą do świadomości.

Z drugiej strony są mu znane czysto funkcjonalistyczne opisy zdarzeń mentalnych, które mogą być dokonane bez znajomości pojęć z neuronauk. Przyjmuje się w nich bowiem, że zdarzenia mentalne są skorelowane z komórkami nerwowymi mózgu lub z innym materialnym podłożem – np. z hardware komputera. Komputerowe modele umysłu są dzisiaj używane w neuronaukach, językoznawstwie i psychologii. Ten stan rzeczy ukazuje zarazem, w jaki sposób zajmowanie się sztuczną inteligencją wpłynęło na zakres badań w ramach pojedynczych dyscyplin, wchodzących w skład nauk kognitywnych.

Od strony metodologicznej kognitywistyka łączy opisowo-analityczny sposób postępowania, znany z nauk humanistycznych i formalnych (np. logiki i lingwistyki), z przyrodniczo-eksperymentalnym sposobem postępowania znanym z psychologii, biologii i neuronauk, wraz z syntetyczno-projektującymi technikami badań, używanymi w naukach o sztucznej inteligencji.

Wraz z rosnącym znaczeniem technologii informatycznych zaczęło wzrastać znaczenie kognitywistyki, chociażby tej zajmującej się interakcją człowiek-komputer. Uzyskane tą drogą wyniki otwierają z kolei nowe perspektywy dla rozwiązań technicznych. Kognitywistyczny program badań tworzy tym samym jedną z gałęzi nowoczesnych technologii, stanowiąc uzupełnienie innych programów badawczych.

Studia kognitywistyczne

Na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego kognitywistykę można studiować jako kierunek podstawowy lub jako drugi kierunek. Ta druga możliwość jest przewidziana dla osób, które zdobyły już jakieś podstawowe wykształcenie w jednej z macierzystych dyscyplin, do których odwołuje się kognitywistyka (np. językoznawstwo, filozofia, czy informatyka). Celem studiów kognitywistycznych jest rozumienie procesów poznawczych, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jak ściśle procesy te są skorelowane z procesami neurologicznymi oraz czy mogą one być plastycznie oddane za pomocą symulacji komputerowych.

Od kandydatów na studia kognitywistyczne oczekuje się zainteresowania problematyką omawianą w naukach przyrodniczych, jak i humanistycznych. Planowany program studiów zawiera takie bloki tematyczne jak: filozofia, logika, psychologia, informatyka, socjologia. Interdyscyplinarne zorientowanie programu zakłada, że właśnie przed naukowcami o poznaniu otwierają się szerokie możliwości zarówno działalności na polu naukowym, jak i na polu praktyki przemysłowo-gospodarczej.

Po ukończeniu studiów I stopnia absolwenci mogą rozpocząć studia na innym kierunku lub kontynuować je na studiach magisterskich na Wydziale Filozoficznym UJ. Mogą oni także szukać zatrudnienia w branżach specjalizujących się w rozwoju nowych technologii: tworzenie przyjaznych stron internetowych, programów e-learningowych, budowa robotów oraz projektowanie wysoko wyspecjalizowanych protez. Czyli wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z punktami styku ludzi z maszynami i z otoczeniem.